ABŞ birqütblü dünyanın tərəzisindən üzüaşağı enir..."PAX Americana"nın sonu...

2022-06-16 14:16:00

ABŞ birqütblü dünyanın tərəzisindən üzüaşağı enir...

İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı beynəlxalq nizam çox vaxt Amerika gücünün məhsulu kimi qəbul edilir. Müttəfiqləri ilə müharibədə qalib gələn ABŞ dünyanın qalan hissəsinə öz iradəsini diqtə etdi, onun maraqlarına xidmət edən və hegemon statusunu təmin edən institutlar və qaydalar yaratdı. Amma ekspertlər nəzərə almırlar ki, bu düzən həm də Almaniya və Yaponiyanın zəifliyinin sonucudur. 1945-ci ildən sonra Almaniya ilə Yaponiya fövqəldövlət statusunu itirdilər və xarici siyasətdə passiv yanaşmalar ortaya qoydular. Gələk dövrümüzə.
Rusiyanın Ukraynadakı "xüsusi əməliyyatı" və ABŞ-la Çin arasında artan ziddiyyət bu status-kvonu və İkinci Dünya Müharibəsinin bitməsindən bəri davam edən "Pax Americana"nı alt-üst etmək təhlükəsi yaradır. Moskvanın təcavüzünün inikası olaraq Almaniya müdafiə xərclərini kökündən artıracağını vəd edərək və Ukrayna münaqişəsində “şahin” mövqe tutaraq, xarici siyasətini köklü şəkildə yenidən formatladı. Çinin regional hegemonluğa can atmasından ciddi şəkildə ehtiyat edən Yaponiya da oxşar dəyişimin bir addımlığında görünür.
Qısa müddətdə bu dəyişikliklər Qərbin konsolidasiyasını və hətta dirçəlişini sürətləndirə bilər. Ukraynadakı münaqişə Almaniya və Yaponiyanın ABŞ-dan asılılığını artırıb və Soyuq Müharibədən bəri görünməyən əməkdaşlıq səviyyəsinə gətirib çıxarıb. Amma Almaniya öz yeni yolu ilə gedərsə və Yaponiya da eyni yolla getsə, bunun əksi baş verə bilər, çünki zaman keçdikcə hər iki ölkə ABŞ-dan daha az asılı olacaq və qonşuları ilə daha sıx əlaqə saxlayacaq. Belə dəyişim təkcə Avropa və Asiyada təhlükəsizlik sistemini deyil, həm də Qərb dünyasının inkişaf dinamikasını köklü şəkildə dəyişəcək. Bir tərəfdən, "Pax Americana" yerini daha ardıcıl və birgə regional təhlükəsizlik planlarına güzəştə getməli olacaq. ABŞ isə müttəfiqlərini uşaqcasına kiçik tərəfdaşlar kimi deyil, dünyanın həqiqi gücləri kimi görərək, ittifaqları yenidən saf-çürük etməli olacaq. Qısa müddətdə belə bir keçid Vaşinqton üçün çətin və hətta ağrılı olacaq. Lakin uzunmüddətli perspektivdə bu dəyişikliklər dünya ictimaiyyətinə və hətta ABŞ-ın özünə də xeyir verəcək.
Rusiyanın Ukraynaya daxil olmasından dörd gün sonra, heç zaman ehtiyatı əldən verməyən Almaniya kansleri Olaf Şolz inqilabi çıxış edərək Almaniyanın xarici siyasətində "zeitenwende" yaxud "dönüş nöqtəsi" elan etdi. Onun təklif etdiyi dəyişikliklər o qədər dərindir ki, ölkənin kimliyini dəyişə bilər. Onilliklər ərzində istənilən münaqişədə döyüşən tərəflərin silahlanmasına müqavimət göstərən Berlin, illərlə artan müdafiə xərclərini gecikdirdikdən sonra "Ukraynanı silahla təmin etmək", silahlı qüvvələrini modernləşdirmək üçün 100 milyard avroluq fond yaratmaq və Rusiyadan enerji asılılığına son qoymaq qərarına gəlib. Bu əsaslı dəyişikliklərin elanı "zeitenwende"nin təkcə alman siyasətinin müxtəlif aspektləri üçün deyil, həm də Almaniyanın dünyada rolunun genişlənməsi üçün hansı anlama gələcəyi ilə bağlı geniş müzakirələrə səbəb oldu. Bəzi analitiklər deyirlər ki, Berlin onilliklər boyu davam edən geosiyasi “başıboş səyahət”dən sonra öz öhdəliklərini gec yerinə yetirib, digərləri isə dəyişikliklərin ləng tempini tənqid edir və Almaniyanın yeni siyasətinin uğursuz olacağından qorxurlar.
Almaniyadakı "zeitenwende" debatı Yaponiyanı da güclü təsirə məruz qoydu, belə ki, müdafiə və təhlükəsizlik rəsmiləri getdikcə daha iddialı olan Çinlə qızğın "şifahi qarşıdurma ritorikası" ilə məşğul oldular. Rusiya kimi zəifləyən güc əvəzinə yüksələn Çin gücü ilə qarşılaşmaq Yaponiyanı Almaniyadan daha çətin, bəlkə də uzun müddətə daha təhlükəli vəziyyətə salır.  2005-ci ildə Yaponiya və Çinin müdafiə büdcəsi təxminən eyni idi. İndi Çinin hərbi büdcəsi Yaponiyadan beş dəfə çoxdur və proqnozlara görə, 2030-cu ilə qədər Çin Yaponiyanı doqquz dəfə ötəcək. (Müqayisə üçün qeyd edək ki, Berlin zeitenwende elan edilənə qədər Rusiyanın müdafiə büdcəsi Almaniyanınkından cəmi 18% böyük idi.)
Yaponiya regionda müəyyən balansı saxlamaq üçün üç istiqamətli strategiya həyata keçirir. Birincisi, o, son illərdə müdafiə xərclərini 2017-ci ildəki 45,1 milyard dollardan 2021-ci ildə 54,1 milyard dollara qədər artırıb. Yaponiyanın hakim Liberal Demokratik Partiyası bildirib ki, o, ölkənin ÜDM-nin iki faizini müdafiəyə xərcləməyi hədəfləməlidir ki, bu da onun hazırkı hərbi xərclərini iki dəfə artırmaq deməkdir. İkincisi, Yaponiya ABŞ-la hərbi-siyasi müttəfiqliyini dərinləşdirməyə çalışır. LDP nüvə silahının qarşısının alınması və Vaşinqtonla müştərək istifadə edilməsinə dair  potensial razılaşma haqda üzrə daxili müzakirələrə başladı. Nəhayət, Yaponiya regiondakı digər tərəfdaşlarla, xüsusilə Avstraliya, Hindistan, Filippin, Sinqapur və Vyetnamla təhlükəsizlik əlaqələrini bərpa edir. Tokio indi bu dramatik dəyişiklikləri ilin sonuna qədər açıqlanacaq yeni milli təhlükəsizlik strategiyasına daxil edir.
Bu ortaya çıxan yeni strategiya Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsinə reaksiyasında da öz əksini tapır və bu, Yaponiyanın Rusiyanın 2014-cü ildə Krımı ilhaqına reaksiyasından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. O zaman Yaponiya Moskva ilə sabit münasibət saxlamağa, qismən Pekindən qorunmağa, qismən də Almaniya kimi Rusiyadan ucuz enerji əldə etməyə çalışırdı. Yaponiya bu dəfə Rusiya ilə ikitərəfli münasibətləri dayandırmağa, Moskvaya qarşı sanksiyalar tətbiq etməkdə ABŞ və Avropa ölkələrinə qoşulmağa, Ukraynaya maliyyə və yüngül hərbi yardım göstərməyə yaxındır. Tokio bunu həm Vaşinqtonla əlaqələrini gücləndirmək, həm də Çinin oxşar hücum əməliyyatına cəhd edə biləcəyindən qorxduğu üçün etdi.
Yaponiya Rusiyaya tövrüylə göstərmək istəyir ki, Çin Tayvanı işğal edərsə cəzalandırıcı hərbi, siyasi və iqtisadi sanksiyalara məruz qalacağını başa düşsün. İllər ərzində Almaniya və Yaponiyada bu ölkələrin necə “normal güclərə” çevrilməsi ilə bağlı bir neçə ümummilli müzakirə olub və onlar tədricən bu istiqamətə doğru irəliləyiblər. Hər iki ölkə indi son onilliklərlə müqayisədə hərbi cəhətdən daha fəaldır, lakin onlar hələ də öz iqtisadi çəkiləri altında böyük bir yük daşıyırlar. Ukraynadakı xüsusi əməliyyat bunu dəyişə bilər.
Müharibədən sonrakı dövrdə ilk dəfə həm Almaniya, həm də Yaponiya real təhlükələrlə üzləşdi. 1990-cı ildə Almaniyanın yenidən birləşməsindən sonra Almaniya kansleri Helmut Kol ölkənin "yalnız dostlar və tərəfdaşlarla əhatə olunduğunu" söyləməyi xoşlayırdı. İndi, deyəsən, Almaniyada bunun dəyişdiyinə dair ictimai konsensus var: Hələ Moskva öz əməliyyatına başlamazdan əvvəl, 2022-ci ilin yanvarında keçirilən sorğuda alman respondentlərin yarıdan çoxu Rusiyanın Ukrayna ilə bağlı mövqeyinin Almaniya üçün böyük hərbi təhlükə olduğunu bildirib. Və bir çox yaponlar növbəti addımın Tayvan üzərində müharibənin ola biləcəyindən qorxurlar. Sorğular göstərir ki, Yaponiya ictimaiyyətinin böyük əksəriyyəti Rusiya-Ukrayna münaqişəsinin Çinin bütün ərazi mübahisələrinə yanaşmasına təsir edəcəyindən narahatdır. Tokiodakı Milli Siyasət Araşdırmaları İnstitutunun vitse-prezidenti Narusiqe Mitisita müəllifə dediyi kimi: “Tayvan boğazında müharibə başlasa, Yaponiya demək olar ki, avtomatik olaraq bura cəlb olunacaq, çünki Yaponiyada ABŞ bazaları var və Çin onlara mütləq hücum edəcək" Hər iki ölkədə nəsil dəyişikliyi həm də daha güclü təhlükəsizlik mövqeyindən xəbər verir: II Dünya Müharibəsində alman və yaponların günahı sağ qalan sonuncu müharibə cinayətkarlarının və bu müharibənin qurbanlarının keçməsi ilə yox olur. Tarixçi Andreas Virşinqin fikrincə, Ukraynadakı münaqişə Almaniyanın öz nasist keçmişini unutmasını sürətləndirir. Moskvaya qarşı çıxmaqla Berlin nəhayət ki, özünü “tarixin doğru tərəfində” tapdı. Kremldəki Rusiya prezidenti Vladimir Putinin isə Avropanın bütün qitədə günahlandıracağı  yaramaza çevrildi. Bu arada, Çinin gücünün artması qorxusu həm Yaponiya ictimaiyyəti içində, həm də bir çox Asiya paytaxtlarında Yaponiyanın keçmiş müharibə cinayətlərinin xatirəsini kölgədə qoyur. Nəhayət, Almaniya və Yaponiya öz təhlükəsizliklərini ABŞ-a etibar edə biləcəklərinə artıq əmin ola bilməzlər. Bu yaxınlarda keçirilən sorğunun nəticələrinə görə, alman respondentlərinin 56%-i on ildən sonra Çinin ABŞ-dan daha güclü olacağına inanır. 53% amerikalıların fikrincə 2016-cı ildə Donald Trampı prezident seçdikdən sonra etibar etmək olmaz. 60% isə bildirib ki, Almaniya həmişə ABŞ-ın müdafiəsinə arxalana bilməz və buna görə də Avropanın müdafiəsinə böyük sərmayə qoymalıdır. Bu narahatlıqları hətta ən amerikapərəst elita da paylaşır.
Yaponiyada Amerikanın gücü və etibarlılığına dair şübhələr daha az səsləndirilir. Bununla belə, apreldə keçirilən sorğuya əsasən, yaponların təxminən üçdə ikisi Yaponiyanın müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsini dəstəkləyir, əksəriyyəti LDP-nin ÜDM-in iki faizini müdafiəyə xərcləmək təklifi ilə razılaşır. Keio Universitetinin təhlükəsizlik üzrə mütəxəssisi Ken Jimbo izah etdi ki, Tramp administrasiyasının keşməkeşli illərindən sonra bir çox yapon strateqləri ölkənin öz müdafiəsinə daha çox sərmayə qoyması və “birləşmiş dövlətlərlə hərbi ittifaqdan kənarda da daxil olmaqla, hərbi imkanlarını diversifikasiya etməli olduğuna inanırlar". Yapon isteblişmenti Vaşinqtonun “NATO müttəfiqi” ilə “NATO üzvü olmayan” arasındakı fərqi vurğulayaraq və nüvə Rusiyası ilə üzləşməyin təhlükələri barədə xəbərdarlıq edərək, Ukraynanın işlərinə birbaşa müdaxilə etməkdən imtina etməsini narahatlıqla izləyib. Cimbonun fikrincə, məsələ "Çinin nüvə təhlükələri qarşısında Tayvanı qorumaq üçün ABŞ-a nə qədər etibar edə biləcəyimizdir”.
Rusiyanın Ukraynadakı əməliyyatı Almaniya ilə Yaponiyanın ABŞ-a nə qədər ehtiyacı olduğuna daha çox diqqət çəkdi. Hər iki ölkənin reaksiyaları Vaşinqtonla ənənəvi müttəfiqliklərinin qısa müddətdə canlanacağını və hətta genişlənməsini nəzərdə tutur. Tokio nəinki Qərbin tərəfini tutdu və Rusiyaya qarşı sanksiya rejiminə qoşuldu, həm də Berlin NATO-ya sadiqliyini təsdiqlədi və Amerikanın F-35 qırıcılarını almağı planlaşdırdığını bildirdi və ona Rusiya qazı deyil, Amerika təyyarələrini almağa imkan verəcək mayeləşdirilmiş təbii qaz terminalları tikməyə qərar verdi. Almaniyadakı amerikaçılar ümid edirlər ki, Ukrayna müharibəsi ABŞ-ı Avropaya bağlayacaq və ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi, Avropanın əlindən gələni etdiyi Soyuq Müharibə modelini yenidən yaradacaq. Lakin Almaniya və Yaponiyanın müdafiə siyasətindəki dəyişikliklər uzunmüddətli perspektivdə çox fərqli bir razılaşmaya gətirib çıxara bilər, Avropa və Asiyada regional nizamı yenidən formalaşdırır və hər iki ölkənin ABŞ-la işbirliyini dəyişdirir.
Avropalıların birgə xarici siyasət qura bilməməsinin səbəblərindən biri də onların bir-birinə inamsızlığıdır. Lakin Moskvanın təcavüzü Avropanı birləşdirdi, Almaniya və İtaliya kimi əvvəllər Rusiya ilə əməkdaşlığa üstünlük verən ölkələri təcrid siyasətini qəbul etməyə inandırdı. Avropada bu yaxınlaşma davam edərsə, Avropanın hərbi sənayesi və bəlkə də daha çox yayılmış Avropa nüvə təhdidinin qarşısının alınması (və ya ən azı Fransanın bunu bölüşməyə hazır olması) ilə dəstəklənən Avropa strateji tərəfdaşlığının həqiqi möhkəmlənməsi görünə bilər. Uzunmüddətli perspektivdə Avropa Rusiya və Türkiyə kimi digər güclərlə münasibətləri idarə etmək üçün ümumi struktur yarada bilər, o cümlədən, gərginliyi minimuma endirmək üçün əlaqələri selektiv şəkildə yumşaltmaq və gərginliyin qarşısını almaq üçün hansısa formada dialoq yolu ilə. Aİ və NATO-nu genişləndirməyə davam etmək əvəzinə, Avropa Asiyadakı dördlük kimi ən mühüm oyunçuların bəzilərini əhatə edən daha kiçik və daha çevik çoxtərəfli razılaşmalara üstünlük verə bilər. Bir sözlə, Avropa nizamı daha çox Asiyaya oxşaya bilər.
Eyni zamanda, Asiyanın daha çox Avropaya çevrilməsi ehtimalı var. Birləşmiş Ştatlar Hind-Sakit Okean hövzəsinə diqqətini davam etdirəcək, lakin onun iqtisadi və hərbi çəkisi Çinə nisbətən azalacaq. Nəticədə, Tokio və digər regional güclər, ehtimal ki, ABŞ-la əlaqələrini gücləndirəcək, eyni zamanda, regionun digər ölkələri ilə tərəfdaşlıq əlaqələrini genişləndirərək Vaşinqtonla ənənəvi ittifaqlarını şaxələndirməyə davam edəcəklər. Michishita dediyi kimi, "İndi etməyə çalışdığımız şey Yaponiya-ABŞ ittifaqına daha çox dost dəvət etməkdir." ABŞ-la əlaqələr və Avstraliya, Hindistan, Yaponiya, Filippin, Sinqapur və Vyetnam kimi güclər arasında daha sıx əməkdaşlıq da daxil olmaqla yeni Asiya nizamı artıq formalaşmaqdadır. Jimbo deyir ki, Asiya ölkələri NATO kimi ittifaq yaratmayacaq, əksinə kəşfiyyat, dəniz təhlükəsizliyi və hüquq-mühafizə kimi konkret sahələrdə əməkdaşlığı genişləndirəcək. Ticarətdə, hərtərəfli və mütərəqqi Trans-Sakit Okean Tərəfdaşlığı Sazişi vasitəsilə Vaşinqtonun iştirakı olmadan artıq müəyyən səviyyəli regional inteqrasiya baş verib.
Təhlükəsizlik baxımından dünyada daha balanslı əmək bölgüsü yarana bilər. Avropalılar Şərqi Avropa, Balkanlar və Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik üçün daha çox yükü üzərlərinə götürməli olacaqlar. Asiyada regional güclər Çinin bölgədəki təsirini tarazlaşdırmaq üçün öz imkanlarına daha çox sərmayə qoymalı olacaqlar. Tramp administrasiyasının müdafiə nazirinin köməkçisinin müavini vəzifəsində çalışmış Elbridge Colby "Nikkei Asia"ya verdiyi müsahibədə deyib: “ABŞ Yaponiya və Tayvandan 8 min kilometr uzaqdadır, ona görə də Yaponiyanın regionda daha çox iş görməsinə ehtiyacımız var”. Avropa və Hind-Sakit Okean teatrları ən azı Çin-Rusiya yaxınlaşması səbəbindən bir-birinə daha çox bağlandıqca hətta Avropa və Asiya güclərinin bir-birini dəstəkləməsi də mümkündür. Məsələn, Yaponiya və Cənubi Koreya avropalılardan iqtisadi cəhətdən Rusiyaya qarşı sanksiyalara dəstək vermələrini istəyə bilər.  
Bayden administrasiyası ümid edir ki, Ukraynadakı münaqişə həm Rusiyanı, həm də Çini geri itələyərək, Vaşqintonun tərəfdaş ölkələrinin qlobal alyansını gücləndirəcək. Nəticədə, Pekin Ukrayna münaqişəsini qismən Asiya ölkələrini Ukrayna və Tayvan arasındakı paralellərə inandırmaqla Çini zəiflətmək məqsədi daşıyan proksi müharibəsi kimi görür. Bu sikkənin digər tərəfi də təbii ki, Vaşinqtonun avropalıları inandırmaq cəhdləridir ki, əgər onlar ABŞ-ın dəstəyindən faydalanmaqda davam etmək istəyirlərsə, Çinə qarşı ABŞ-la birləşməlidirlər. Bununla belə, Almaniya və Yaponiya daha güclü və öz regional təhlükəsizlik sistemlərinə daha çox cəlb olunduqca, onlar öz gündəmlərini təyin etmək və həyata keçirməkdə daha iddialı olacaqlar. ABŞ-ın gücünün zəifləməsi ölkələri qarşılığında heç bir şey almadan Vaşinqtonun arxasınca getməyə daha az meylli etdiyi üçün Yaxın Şərqdə baş verənlər məhz budur. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı ABŞ-ın Rusiyanın Ukraynadakı xüsusi əməliyyatını pisləmək və Amerikada artan tələbatı ödəmək üçün neft hasilatını artırmaq tələbini rədd edib. Əvəzində Ər-Riyad neftin qiymətini yüksək saxlamaq üçün Moskva ilə işləyirdi. ABŞ-ın bölgədəki digər müttəfiqləri, o cümlədən İsrail və BƏƏ də ABŞ-ın bəzi tələblərinə müqavimət göstərir. Bir çox ABŞ analitikləri və rəsmiləri hesab edirlər ki, ABŞ-ın müttəfiqlərinin tarixi borcu onların getdikcə daha geniş ərazilərdə və getdikcə daha çox baha başa gələrək Çinə qarşı ABŞ-ın tərəfində durmalı olması deməkdir. Tramp Avropalılardan Çin texnologiya nəhəngi "Huawei"in öz şəbəkələrinə 5G texnologiyasına daxil olmasını qadağan etməyi tələb edərək, NATO-dan çıxmaqla hədələyərkən bunun mükəmməl nümunəsini təqdim etdi. Lakin Berlin və Tokioda baş verən dəyişikliklər onu deməyə əsas verir ki, Vaşinqtonun müharibədən sonrakı dövrdə qurduğu və saxladığı ittifaqlardan fərqli olaraq, başqa, daha balanslı münasibətlər artıq üfüqdədir. ABŞ-ın müttəfiqlərin müdafiəsinə verdiyi töhfələrin nisbi əhəmiyyəti azaldıqca və müttəfiqlərin xərcləri artdıqca, Vaşinqtonun tərəfdaşlarının avtomatik dəstəyinə ümid etməyə davam etməsi mümkün deyil. Əvəzində ABŞ razılığın əldə olunduğu yerlərdə daha konstruktiv və bərabərhüquqlu münasibətlərə alışmalı olacaq. Bu, əvvəlcə problemlər və başağrısı yaradacaq, xüsusən də indi Vaşinqton öz birqütblü instinktlərini cilovlamaq məcburiyyətində qaldığı vaxtda. Lakin yeni beynəlxalq nizam sabit olsa və ABŞ-ın maraqlarının irəliləməsinə kömək edərsə, ABŞ vergi ödəyiciləri yenidən ölkənin alyanslar şəbəkəsinə ictimai resursların israfı kimi yox, aktiv kimi baxmağa başlaya bilərlər. Belə bir razılaşmaya əsasən, təhlükəsizliyin təmin edilməsi yükü alyansların bütün üzvləri arasında daha ədalətli şəkildə bölüşdürülə bilərdi. Üstəlik, bunu etməklə, ABŞ və müttəfiqləri yeni standartlar təyin edə və yeni liberal dəyərləri təbliğ edə biləcəklər ki, onlar artıq yalnız Amerikalı olmasa da, şübhəsiz ki, Çindən daha çox Amerika olacaqlar. Başqa sözlə, "Pax Americana" öz yerini xaosa yox, əməkdaşlıq liderliyinin qalib-qazan modelinə verə bilər.

Ülviyyə, Hurriyyet.az


Ada Studiya

Ailə, uşaq, fərdi, hamilə, cütlük və ad günü çəkilişləri.
Əlaqə: 0557949055
İnstagram: _ada_studio
Tiktok: adastudiya